Định danh vạn vật của Bộ Công an: Chuyển đổi số hay công cụ siết chặt quản lý xã hội?

Theo giới quan sát, một chiếc xe, một thửa đất, một giao dịch tài chính nhỏ lẻ, thậm chí từng nhịp sống thường ngày của mỗi người dân giờ đây đang đứng trước nguy cơ được đưa lên “bàn cân” công nghệ định danh vạn vật của Bộ Công an.

Nếu được triển khai trên quy mô toàn quốc, chủ trương này sẽ dựng nên một hệ thống cơ sở dữ liệu khổng lồ, và sẽ kết nối liền mạch giúp các cơ quan quản lý dễ dàng nhận diện, truy xuất và kiểm soát thông tin với hiệu suất chưa từng có.

Thế nhưng, một câu hỏi gai góc mà không được phép né tránh, đó là, khi nhà nước nắm giữ trong tay khả năng kiểm soát mọi ngóc ngách đời sống của công dân, ai sẽ là người đứng ra kiểm soát quyền lực đó?

Đây là thước đo sòng phẳng về giới hạn quyền lực nhà nước, ranh giới của quyền riêng tư và sự tồn vong của các thiết chế bảo vệ quyền con người trước nguy cơ bị giám sát quá mức.

Về mặt lý thuyết, không ai phủ nhận những lợi ích mà định danh vạn vật có thể mang lại cho bộ máy quản trị quốc gia. Việc gắn mã định danh cho các thực thể vật chất và chuỗi giao dịch kinh tế giúp truy xuất nguồn gốc hàng hóa minh bạch, bóc tách các dòng tiền bất thường, ngăn chặn gian lận thương mại.

Và quan trọng hơn, nó giảm thiểu tối đa chi phí xác minh thông tin cho cộng đồng doanh nghiệp. Khi các luồng dữ liệu được liên kết đồng bộ, những kẽ hở vốn bị che khuất bởi các hệ thống quản lý phân tán trước đây sẽ bị triệt tiêu.

Tuy nhiên, quy luật của công nghệ là biên độ kết nối dữ liệu càng rộng thì rủi ro đi kèm càng lớn. Một nền tảng được thiết kế ban đầu với mục đích quản lý hành chính hoàn toàn có thể biến thành một công cụ giám sát sâu rộng, nếu thiếu vắng những hàng rào pháp lý đủ sức mạnh để kiềm tỏa nó.

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ những loại dữ liệu nào được phép thu thập, ai được quyền truy cập vào kho tàng thông tin nhạy cảm đó và chúng sẽ được phục vụ gì cho những mục đích quản trị quốc gia?

Khi dữ liệu hành vi, lịch sử giao dịch và mọi hoạt động xã hội bị xâu chuỗi mà không có các cơ chế kiểm soát độc lập, lằn ranh mỏng manh giữa quản lý nhà nước và sự can thiệp thô bạo vào đời sống riêng tư sẽ chính thức bị xóa nhòa.

Hơn thế nữa, một hệ thống tập trung hóa lượng lớn dữ liệu cá nhân cũng là những miếng mồi ngon cho các cuộc tấn công mạng, liên quan đến quyền riêng tư của hàng triệu người mà còn đe dọa trực tiếp đến an ninh kinh tế quốc gia.

Đáng ngại hơn cả, làn sóng định danh vạn vật đang gắn liền với xu hướng mở rộng quyền lực không giới hạn của Bộ Công an. Nhưng khi phạm vi thâu tóm dữ liệu ngày càng phình to, câu hỏi về việc kiểm soát chéo quyền lực trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Khi một cơ quan vừa đóng vai trò hoạch định chính sách, vừa trực tiếp quản lý hệ thống dữ liệu tối mật, lại vừa nắm trong tay các công cụ thực thi pháp luật và chế tài mạnh mẽ, thì cơ chế trách nhiệm giải trình rất dễ bị rơi vào trạng thái tê liệt.

Sự lo ngại về thể chế công an trị trong bối cảnh hiện nay là phản ứng tự vệ chính đáng của toàn xã hội trước bài toán: Giới hạn quyền lực của Bộ Công an ở đâu, và người dân có những gì trong tay để tự bảo vệ khi quyền lợi hợp pháp của mình khi bị xâm phạm?

Chính vì thế, dự án định danh vạn vật không thể chỉ được đo lường bằng tham vọng công nghệ hay số lượng máy chủ mà nhà nước sở hữu.

Công luận cho rằng, càng thu thập nhiều dữ liệu từ người dân, Bộ Công an càng phải minh bạch và chịu trách nhiệm giải trình trước công chúng. Nếu thiếu vắng một hành lang pháp lý nghiêm ngặt, độc lập từ Quốc hội và các tổ chức xã hội, chuyển đổi số sẽ không phải là bước tiến của quản trị quốc gia, mà là trật tự kiểm soát xã hội vượt xa mọi giới hạn cần thiết của một xã hội văn minh.